اینجا میخواهیم شما را با یک رقص معنوی آشنا کنیم. شاید بپرسید مگر رقص هم معنوی میشود؟ بله! رقص سماع مولانا چرخشهای آرام، موزون و در عین حال دیوانه کنندهای دارد که به «نماز عشق» معروف است. چون هر حرکت آن بیانگر گردش کائنات است و ارتباط انسان با ذات مقدس هستی را در ذهن بیننده تداعی میکند.
ما داریم درباره یک اثر هنری و عرفانی با شما صحبت میکنیم. اثری که حاصل پیوند عشق و عرفان است و در میان عاشقان جهان، طرفداران بسیار زیادی دارد. برای دیدن آن باید تا قونیه بروید. اینکه زمان مراسم سماع در قونیه چه موقع است و چگونه برای سفر برنامهریزی کنید را به شما میگوییم. اما قبل از سفر با تورهای قونیه باید بدانید که داستان رقص سماع مولانا چیست و چه فلسفهای پشتش دارد؟
رقص سماع چیست و از کجا آمده است؟
قبل از آنکه بدانید داستان رقص سماع چیست؟ لازم است به معنای لغوی واژهی «سماع» بپردازیم. «سماع» در لغت به معنی شنیدن و گوش دادن به موسیقی و آواز است؛ اما در میان صوفیان به حالت جذبه و وجد اشاره دارد. چرا؟ چون با شنیدن موسیقی و شعرهای عرفانی، حالتی به سالک دست میدهد که او را به حرکات موزون و چرخشی وا میدارد. این حرکات معمولاً تکراری و دایرهوار است و چرخشی موزون و نمادین از حرکت به سوی معبود محسوب میشود.
این آیین که امروزه با نام رقص سماع مولانا یا رقص درویش چرخان شناخته میشود، از قرن هفتم هجری و توسط پیروان مولانا جلالالدین بلخی شکل گرفت و تا امروز در میان عاشقان عرفان زنده مانده است. جدول زیر ویژگیهای اصلی این رقص عرفانی را معرفی کرده است:
| ویژگیهای اصلی رقص سماع مولانا | |
| رقص سماع به انگلیسی | Sama dance |
| نوع رقص | عرفانی و معنوی |
| خاستگاه | پیروان تصوف و طریقت مولویه |
| هدف | تقرب به خداوند و اتصال روحانی |
| معنای لغوی | شنیدن و گوش دادن به موسیقی |
| موسیقی رقص | دف، نی، تنبور و اشعار عرفانی |
| زمان رقص سماع در قونیه | سالگرد مولانا |
| نام رقصنده | سماعگر |
| مهمترین نمادهای رقص | دست راست به سوی آسمان (دریافت فیض) دست چپ به سوی زمین (تقسیم فیض) |
بهترین مکان های برگزاری رقص سماع
ایران مهد عرفان و تصوف است. بنابراین هنوز هم میتوان در محافل عرفانی این رقص معنوی را تماشا کرد. با اینحال رقص سماع در قونیه شهرت جهانی دارد و تمامی علاقمندان به عرفان را به سوی خود جلب میکند. چون سلسله مولویه در این شهر تاسیس شده است و آرامگاه مولانا در آن قرار دارد. همچنین اصیلترین و منظمترین مراسم سماع در این شهر برگزار میشود. برای همین است که یکی از بهترین تورهای ترکیه به مقصد قونیه اجرا میشود.
فراموش نکنید این مراسم فراتر از ایران و ترکیه است. مثلا کشورهایی مانند سوریه، مصر و عراق نیز این رقص را در محافل عرفانی خود اجرا میکنند؛ هرچند که تعابیر منحصر به فرد خود را دارند و به سنتهای صوفیانه متفاوتی پایبند هستند.
زمان مراسم سماع در قونیه
بهترین زمان مراسم سماع در قونیه، مهر و آذر ماه است. چون در این دو بازه زمانی جشنواره موسیقی عرفانی و شب عُرس یا بزرگداشت مولانا برگزار میشود. بنابراین بهترین فرصت است تا در سفر به قونیه از شرکت در این مراسم عرفانی لذت ببرید.
| زمان برگزاری مراسم سماع در قونیه | |
| جشنواره موسیقی عرفانی قونیه | 29 شهریور تا 9 مهرماه (سپتامبر تا اوایل اکتبر) |
| شب عُرس یا بزرگداشت مولانا | 16 تا 26 آذر ماه (7 تا 17 دسامبر) |
| در طول سال | شنبه شبها و پنجشنبه شبها |
داستان رقص سماع مولانا
چه شد که این رقص به وجود آمد؟ سوال خوبی است که پاسخاش شما را به یکی از روایتها و داستانهای مشهور تاریخ تصوف میبرد. داستان از این قرار است که روزی مولانا در حال تدریس بود که صدای دف میشنود. ناگهان نوای دف او را به رقصیدن وامیدارد و شروع به چرخیدن میکند. از آن زمان تا امروز این چرخش، نمادی از رهایی از خود و رسیدن به وحدت با معشوق الهی است و نوای دف به آهنگ رقص سماع قونیه تبدیل شد.
ریشه ها و تاریخچه رقص سماع مولانا
خیلی مشخص نیست که شکلگیری مجالس سماع از چه زمانی آغاز شد؛ اما میدانیم که به دوران قبل از اسلام برمیگردد. حتی نقل است که این رقص در دوران ایران باستان بهعنوان روشی برای عبادت شناخته میشد. البته در دین یهودیت و مسیحیت نیز ردپایی از سماع وجود دارد. مثلا در تورات آمده است که داوود نبی با نوای چنگ خدا را ستایش میکرد و در انجیل نیز از سماع حضرت مریم یاد شده است.
حتی میتوان رد پای این رقص آیینی و عرفانی را در ادبیات فارسی مشاهده کرد. مثلا برای نخستین بار در تاریخ، با واژه «سماع» در شاهنامه مواجه میشویم، که به عنوان پرستش شادمانه تعریف شده و توسط خسرو کیانی (کیخسرو) به مدت پنج هفته انجام میشود.
«چنین پنج هفته خروشان به پای / همی بود بر پیش گیهان خدای»
با ورود اسلام، سماع به شکل فعلیاش در میان مسلمانان رایج نبود. بنابراین تقریبا تا قرن سوم هجری اثری از آن در تاریخ دیده نمیشود. همچنین در ابتدا مجالس سماع، بیشتر محافل شعرخوانی بودند که به تدریج با افزودن سازهای موسیقی مانند دف و نی به شکل رقص عرفانی درآمدند.
**نکته: سفر برای تماشای این نمایش عرفانی یک ماجراجویی فرهنگی به شمار میآید. بنابراین آفتاب کلوت این سفر را جزء بهترین تورهای فرهنگی و تاریخی خود قرار داده است.
فلسفه رقص سماع چیست ؟
فریدون جنیدی در کتاب «نوای خوش ایران» مینویسد: رقص صوفی چرخیدن به دور خود است. این رقص که همراه با موسیقی رقص سماع انجام میشود که همان چرخشی است که در گود زورخانه با آهنگ ضرب انجام میشود، با پایانی منظمتر. حرکات زورخانه و پهلوانی برای آمادگی برای مبارزه با دشمنان میهن استفاده میشد، و رقص سماع برای آمادگی برای مبارزه با دشمن زندگی (افکار شیطانی) به کار میرفت.
رقص سماع نوعی مراقبه است. درواقع رقصنده که به عنوان «درویش یا سماعگر» شناخته میشود، از طریق چرخیدن وارد حالت خلسهمانندی میشود. این یک شکل هنری است که فراتر از حرکات فیزیکی صرف میرود و به یک تجربه معنوی عمیق برای شرکتکنندگان و تماشاگران تبدیل میشود.
نمادشناسی در رقص سماع مولانا
رقص سماع صرفاً یک اجرای فیزیکی نیست، بلکه هر حرکت آن نماد خاص خود را دارد. اساسا کسانیکه بهدنبال درک فلسفه رقص سماع و آموزش رقص سماع مولانا هستند باید به نمادهای آن توجه کنند. بنابراین نمادگرایی عمیقی در سماع نهفته است که دانستن آنها قطعا لذت تماشای آن را دو چندان میکند. در ادامه به هر کدام از این نمادها پرداختهایم:
چرخش در سماع؛ نمادی از حرکت سیارات
همه سماع را با حرکتهای چرخشی سماعگران میشناسند. این چرخش در خلاف جهت عقربههای ساعت است و حرکت سایارات و اجرام آسمانی را در ذهن بیننده تداعی میکند. بنابراین پژواکی از رقص همیشگی کیهان است و اعتقاد صوفیان به وحدت همه اجزای آفرینش را تقویت میکند که میتوان از طریق یک سفر معنوی به آن دست یافت. همچنین همزمان با آن شعر چرخش مولانا هم خوانده میشود که در ادامه به آن پرداختهایم.
نمادگرایی لباس سماعگر
لباسی که سماعگران به تن میکنند نیز اهمیت نمادین دارد. در واقع لباسهای سفید بلند که «کمار» نامیده میشوند، نمایانگر کفن و رهایی از تعلقات دنیوی هستند. همچنین کلاه مخروطی بلند که به «سیکه» معروف است، نمادی از سنگ قبر است که در رقص مولانا نشاندهنده تولد دوباره معنوی درویش است.
نمادگرایی در حرکات رقص مولانا
حرکات رقصنده سماع با دقت طراحی شده است تا مراحل مختلف سفر معنوی را نشان دهد. قرار دادن اولیه دستها روی سینه، نشان دهنده تولد دوباره معنوی و بیداری سالک است. با شدت گرفتن چرخش، دست راست به سمت آسمانها بالا میرود و انرژی الهی را جذب میکند، در حالی که دست چپ به سمت زمین پایین میآید و آن انرژی الهی را با تمام آفرینش به اشتراک میگذارد. همچنین در طول مراحل رقص سماع ، سماعگران تمرکز خود را بر محور مرکزی حفظ میکنند که نشاندهنده ارادت بیدریغ آنها به الوهیت است.
مراحل رقص سماع
اصیلترین و مشهورترین رقص مولانا را فرقه مولویه اجرا میکنند. این فرقه توسط مولانا جلالالدین بلخی تاسیس شد و به نام «درویشان چرخان» شناخته میشوند. ازآنجاییکه محل زندگی و فعالیت این فرقه، شهر قونیه است بنابراین برای دیدن بهترین سماع باید به این شهر سفر کنید. در ادامه نحوه اجرای مراسم سماع را مرحله به مرحله برایتان معرفی کردیم:
| مراحل رقص سماع | |
| مرحله اول: آمادهسازی | سماعگران وارد صحنه میشوند و شنلهای مشکی (ردا) را به نشانه جدایی از تعلقات پرتاب میکنند. گردن به سوی قلب خم شده و دستها یکی به سمت آسمان و دیگری به زمین است. |
| مرحله دوم: شروع رقص | حرکات آرام و موزون آغاز میشود که نماد آرامش و ثبات درونی است. همچنین صدای نی نواخته میشود. |
| مرحله سوم: سلام درویشان | دراویش به یکدیگر سلام میکنند. این سلامها به ترتیب چهار مرحله (شریعت، طریقت، حقیقت، معرفت) را نشان میدهد. |
| مرحله چهارم: شروع چرخش | سماعگران با چشم بسته به دور خود میچرخند. دست راست به سوی آسمان برای دریافت فیض و دست چپ به سمت زمین برای تقسیم آن است. |
| مرحله پنجم: فنا فی الله | مرحله تسلیم و فنا در خداوند است. سماعگران با چرخش روحانی خود سعی در رسیدن به این مرحله دارند. |
| مرحله ششم: پایان سماع | مراسم با خواندن دعا و قرآن به پایان میرسد و دراویش پس از تعظیم به جایگاه مولانا، محل سماع را ترک میکنند. |
آهنگ رقص سماع قونیه
موسیقی موسیقی رقص سماع بخش جداییناپذیر این رقص نمادین است و شدت معنویت آن را دوچندان میکند. همچنین بخشی از فلسفه رقص سماع را تشکیل میدهد و باعث آرامش روح میشود. این موسیقی اغلب با سازهایی مانند نی، عود و دف نواخته میشود و درویشان را در حرکات چرخشیشان هدایت میکند. درواقع آهنگ سماع قونیه نواخته شده در طول رقص مولانا، حالت عمیقتری از مراقبه و عبادت را پدید میآورد و ریتمی دارد که مانند ضربان قلب منظم است و رقصندگان و تماشاگران را متحد میکند.
- نی در موسیقی سماع قونیه: این ساز نماد جدایی روح از وطن است که میخواهد به خاستگاه اصلی خود بازگردد.
- دف در موسیقی سماع قونیه: نماد فرمان خدا به خلق است که حکم «باش» یا «بودن» میدهد.
شعر چرخش مولانا
اگر دیوان شمس مولانا را خوانده باشید بارها با واژههایی مانند چرخ، گردیدن، گردش، سماع، رقص مواجه شدهاید. باید بدانید که این واژهها فقط به یک حرکت فیزیکی اشاره نمیکنند و چرخیدن نزد مولانا «حرکت روح از کثرت به وحدت؛ از خود به خدا» است. در واقع او باور داشت که کل جهان در حال سماع است و همه در حال چرخش عاشقانه به دور مرکز حقیقتاند. در واقع «شعر چرخش مولانا» را باید در غزلیاتی دید که در اوج وجد و جذبه سروده شدهاند:
ما ز بالاییم و بالا میرویم
ما ز دریاییم و دریا میرویمما از آنِ او و به سوی او روان
تا ابد سوی بقا میرویم
سلام در رقص سماع به چه معناست؟
مراسم سلام یکی از بخشهای مهم و نمادین رقص سماع مولانا است که از 4 بخش تشکیل میشود و جزء اولین مراحله از اجرای رقص سماعی به شمار میآید:
- سلام به شریعت: این مرحله بیانگر احترام به اصول و احکام دینی است که اساس مسیر عرفانی را تشکیل میدهند.
- سلام به طریقت: این مرحله نشاندهنده حرکت از ظواهر دین به باطن و جستجوی درونی است.
- سلام به حقیقت: این سلام نماد رسیدن به شناخت عمیق و دیدن حقایق پشت پرده ظواهر است.
- سلام به معرفت: این سلام اوج سلوک عرفانی و رسیدن به وحدت با معشوق الهی است.
تفاوت رقص رومی با رقص مولانا
بسیاری از مردم با دیدن اجراهای «دراویش چرخان» این پرسش را دارند که آیا رقص رومی (Whirling Dervishes) همان رقص مولانا یا رقص سماع (sama dance) است یا نه؟
پاسخ این سوال بله است. در واقع رقص رومی همان رقص مولانا محسوب میشود؛ اما چرا برخی آن را به رقص رومی میشناسند؟
عبارت “Rumi Dance” یا “Whirling Dervish Dance” در زبان انگلیسی، در واقع ترجمهای از همان سماع مولویه است. غربیها مولانا را با لقب Rumi میشناسند. بنابراین زمانیکه در شهر قونیه یا استانبول بنرهایی با عنوان “Rumi Whirling Dervishes” مشاهده کردید، بدانید و آگاه باشید که منظور همان رقص سماع مولانا است.
رقص سماع در ایران و دیگر کشورها
اگرچه ریشه مراسم رقص سماع در قونیه است، اما در ایران، سوریه، مصر و عراق نیز اجرا میشود. رقص سماع ایرانی، از قرن 7 هجری، رواج یافت و معمولا بهصورت مخفیانه و در فضای بسته خانقاهها اجرا میشود. همچنین اما رقص مولوی در قونیه از قرن 13 هجری بهصورت عمومی و منظم رواج پیدا کرد و امروزه بهعنوان میراث معنوی جهان در یونسکو به ثبت رسیده است. در واقع آنچه بهعنوان رقص سماع دراویش در ایران شناخته میشود بیشتر جنبه درونی و عرفانی دارد اما رقص عارفانه در قونیه بیشتر جنبه گردشگری پیدا کرده است.
ویژگیهای رقص عرفانی در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان:
- سماع بیشتر به حالت نشسته انجام میشود.
- موسیقی با هارمونی سازهای طبلا، هارمونیوم و دف همراه است.
- حالت وجد در چهره و حرکات آرام شرکتکنندگان دیده میشود.
ویژگیهای رقص سماع ترکی:
- لباس سفید درویشان با کلاه بلند (سِکّه) و دامن چرخان.
- چرخشهای منظم در جهت خلاف عقربههای ساعت (نماد طواف روح به سوی حق).
- دستان باز: یکی به سوی آسمان برای گرفتن رحمت، دیگری رو به زمین برای بخشیدن آن به خلق.
- همراهی با نینوازی و سرودهای عرفانی به زبان فارسی و ترکی.
ویژگیهای رقص صوفی در کشورهای عربی و شمال آفریقا:
- درویشان دامنهای رنگی میپوشند و با چرخشهای تند، ذکر میگویند.
- موسیقی با طبل و نی عربی همراه است.
- هدف، یاد خدا و خلسهی روحانی است.
سوالات متداول درباره رقص سماع مولانا
پرسشهای پرتکرار و متداولی که درباره این رقص عرفانی و معنوی مطرح میشود را در این بخش آوردهایم. شاید سوال شما هم بینشان باشد، اگر نبود حتما از قسمت نظرات همین صفحه استفاده کرده و آن را با ما در میان بگذارید.
آیا رقص سماع با شعر مولانا برگزار میشود؟
بله، رقص سماع معمولاً همراه با اشعار مولانا برگزار میشود. این رقص عرفانی با موسیقی سنتی شامل نی، دف، تنبور و آوازهای مدح الهی همراه است و شعرهای مولانا بخش جداییناپذیر این آیین است.
فواید رقص سماع چیست؟
این رقص نه تنها از نظر معنوی بلکه از نظر روانشناختی نیز فواید زیادی دارد. از جمله این فواید میتوان به کاهش اضطراب و افسردگی، افزایش تمرکز و آزادسازی تنشهای عاطفی اشاره کرد. همچنین یک نوع مراقبه محسوب میشود و باعث ایجاد جریان احساسات مثبت میشود. فلسفه اصلی رقص سماع برای آرامش روح و روان انسان است.
آیا مکانی برای آموزش رقص سماع مولانا در ایران وجود دارد؟
بله. در حال حاضر چند مرکز و نهاد خصوصی در تهران و دیگر شهرها وجود دارد که شما میتوانید برای آموزش رقص سماع مولانا ثبت نام کنید. فقط در نظر داشته باشید که برخی از کلاسها ممکن است در مکانهایی خصوصی و با دسترسی محدود برگزار شوند. بنابراین قبل از ثبتنام حتما از شرایط کلاس، هدف از آموزش و سطح سواد مربی مطمئن شوید. مراکزی مانند خانه سماع شمس، مهر سرزمین و سماع واله کلاسهای حضوری و آنلاین برگزار میکنند و صفحه اینستاگرام دارند.
رقص سماع به انگلیسی چه میشود؟
Rumi Whirling Dervishes , Sama Dance , Rumi Dance
آیا رقص سماع با شعر مولانا اجرا میشود؟
بله. رقص سماع معمولاً با اشعار مولانا همراه است. شعر رقص سماع مولانا معمولا از اشعار (بشنو از نی چون حکایت میکند/ از جداییها شکایت میکند.) یا (ما ز بالاییم و بالا میرویم/ ما ز دریاییم و دریا میرویم.) و (این رقص نیست، طواف دل است/ این شور عشق، نه خیال است، عمل است.)
سخن پایانی
به پایان این مطلب رسیدیم و حالا دیگر میدانید که فلسه رقص سماع چیست و چه فوایدی دارد. همچنین بهترین زمان مراسم رقص سماع در قونیه را به شما معرفی کردهایم و با تمامی ویژگیها و نمادهای آن آشنا شدید. حالا وقت آن است برای سفر با تور قونیه خود را آماده کنید و با کارشناسان تورهای خارجی آفتاب کلوت برای هماهنگی سفر تماس بگیرید. ما با سابقهترین و بهترین آژانس گردشگری ایران در زمینه سفرهای خارجی هستیم و با زبدهترین راهنمایان و با کیفیتترین خدمات، تورهای خود را اجرا میکنیم. منتظر تماستان هستیم: 02152827000 داخلی 117
