جشن مهرگان چه روزی است و امسال در کجا برگزار میشود؟ اگر علاقمند به تاریخ و فرهنگ ایران باستان باشید حتما پاسخ این سوال برایتان مهم است. خبر خوب اینکه جشن مهرگان امسال قرار است در محوطه تاریخی بیستون برگزار شود. این خبر را معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی استان کرمانشاه داد و زمان دقیق این جشن را روز پنجشنبه 10 مهر 1404 اعلام کرد.
با این خبر، حالا مایل هستید بیشتر درباره آن بدانید؟ در این مقاله سعی کردهایم به شما بگوئیم جشن مهرگان چیست و چه پشتوانه تاریخی و فرهنگی دارد. همچنین درباره جایگاه آن در شاهنامه حرفهای زیادی برای گفتن داریم.
جشن مهرگان چیست؟
ایرانیان از دیرباز تا کنون جشنهای آیینی متنوعی برگزار میکردند. بهطوریکه نامهای خاصی برای همه روزهای سال میگذاشتند و آن را جشن میگرفتند. اما در میان همه این جشنها نوروز، مهرگان و سده جایگاه ویژهای داشت و بزرگترین جشنهای ملی بهشمار میآمد. بهطوریکه ورود اسلام و تغییر جایگاه دین زرتشت هم تاثیری در اهمیت برگزاری این جشن نداشت و در خفا این مراسم را پاس میداشتند.
مهرگان شکلی از آیین شکرگزاری محسوب میشود. این جشن شباهت زیادی با برخی از آیینهای جمعآوری محصول دارد و در سفره مهرگان نمادهایی از شگرگزاری از خداوند و گرامیداشت برداشت محصول نیز دیده میشود.
منابع تاریخی مختلفی به فلسفه این جشن و نامگذاری آن اشاره کردهاند. در برخی از منابع نام مهرگان را به «مهر» یا «میترا» مرتبط میدانند. درواقع مهر از ايزدان مهم دین زرتشت است که نامش در اوستا به وفور آمده است. همچنین نام این جشن را در گذشته «متراکانا» بوده که بعدها به نام «مهرگان» تغییر پیدا کرد.
| جشن مهرگان چیست | |
| نام رسمی | جشن مهرگان |
| شهرت جهانی | میراث فرهنگی ناملموس یونسکو |
| وسعت جغرافیایی | ایران، تاجیکستان، افغانستان، کردستان عراق و ازبکستان |
| اهمیت | گرامیداشت ایزد مهر، پیروزی فریدون بر ضحاک، برابر شدن درازای شب روز، آغاز کاشت محصول |
| آیینها | پوشیدن لباس ارغوانی، گردهمایی، هدیه دادن، برپایی سفره مهرگانی، رقص و پایکوبی |
| جشن مهرگان چه روزی است؟ | 10 مهر ماه |
جشن مهرگان چه روزی است؟
میدانستید که در ایران باستان، سال به دو بخش تقسیم میشد: تابستان بزرگ و زمستان بزرگ.
تابستان با جشن نوروز آغاز میشد و فصل زمستان با شروع ماه مهر و با جشن مهرگان همزمان بود. برای همین است که مراسم مهرگان بهعنوان دومین جشن بزرگ ایرانیان شناخته میشد چون همانند نوروز که نوید شروع فصل تابستان بود، جشنی برای آغاز فصل زمستان و ورود به دوره سرما شناخته میشد.
اما سالها بعد که ملکشاه سلجوقی از خیام خواست تا تقویم جلالی را تدوین کند این مناسبات فصلی دچار دگرگون شد. تقویم جلالی با تقویم قدیمی زرتشتی تفاوتهای زیادی داشت:
- 6 ماه اول سال ۳۱ روزه شد.
- فصول سال از دو فصل به چهار فصل تغییر کرد.
- تقویم جدید نزدیکتر به تغییرات واقعی فصلها و حرکت خورشید شد.
در تقویم باستانی ایران همه ماههای سال 30 روزه بود. این درحالیست که در تقویم جلالی که امروزه کاربرد دارد ماههای نیمه اول سال 31 روزه هستند. همین اختلاف 6 روزه باعث شده است که تاریخ شروع جشن مهرگان از 16 مهر به 10 مهر تغییر پیدا کند. امروزه ایرانیان بهخصوص پیروان دین زرتشت هر ساله در 10 مهر ماه این آیین را پاس میدارند و خوان یا یا همان سفره مهرگان را برپا میکنند. امسال هم قرار است مراسم مهرگان در محوطه باستانی بیستون کرمانشاه اجرا شود.
جشن مهرگان ایران باستان
آنچه که در گذشته بهعنوان مراسم مهرگان از آن یاد شده تفاوت فاحشی با امروز دارد. در گذشته این مراسم به دو جشن تقسیم میشد؛ همچنین مدت زمان برگزاری آن 6 روز بود:
- مهرگان کوچک: در تاریخ ۱۶ مهر برگزار میشد و متعلق به خواص بود.
- مهرگان بزرگ: در ۲۱ مهر و مخصوص عوام بود.
مراسم باستانی مهرگان در ایران قدیم به تبریک گفتن، اوستاخوانی، خانهتکانی، نذر غذا، پخت غذاهای خاص مانند مرغ شکمپر، پوشیدن لباس نو، دید و بازدید دوستان و آشنایان، هدیه دادن به دیگران خلاصه میشد. اما مهمترین آیینهای باستانی مربوط به لباس مخصوص مراسم و برپایی خوان یا سفره مهرگان بود که در ادامه به هرکدام پرداختیم.
لباس مخصوص مراسم مهرگان در ایران باستان
پیشینه برگزاری این جشن به دوران هخامنشیان بازمیگردد. آنچه که در متون باستانی و منابع تاریخی مختلف برمیآید مردمان در جشن مهرگان با لباسهایی به رنگ ارغوان دور هم جمع میشدند. همچنین هر فرد باید کارت تبریکی بهرسم هدیه به همراه میداشت که به آن «نبشته شادباش» میگفتند.
خوان مهرگان در ایران باستان
یکی دیگر آداب و رسوم جشن مهرگان در ایران باستان، پهن کردن خوان یا سفره مهرگانی است. سفره مهرگانی از پارچهای به رنگ ارغوان تشکیل میشد که روی آن را انواع از گلهای رنگارنگ میپوشاندند. همچنین با چند شاخه درخت گز روی سفره را تزئین میکردند و میوههای پاییزی را روی آن میچیدند. از دیگر مواد تشکیل دهنده سفره مهرگانی در ایران باستان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آب، گلاب و انواع شیرینی
- آینه و شمعدان
- آجیل و خشکبار
- نان مخصوص مهرگان (ترکیبی از آرد گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و ارزن)
- نوشیدنی از عصاره گیاه هوم که با شیر رقیق میشد
- جام آتش
موسیقی مهرگان
بعد از پذیرایی میهمانان جشن با سفره مهرگانی، تمامی حاضران با موسیقی مخصوص این جشن به پایکوبیهای گروهی میپردازند و سرودهایی را زمزمه میکنند. این سرودها برگرفته از مهریشت (بخشی از کتاب اوستا) است که آن را با آواز میخوانند و میرقصیدند. همچنین در حین رقص و آوازخوانی، آتشدان را به دست میگرفتند که از چوب گیاهانی چون هوم شعلهور میشدند.
برخی عقیده دارند که سماعهای عارفانهای که پیروان اهل طریقت مولوی انجام میدهند، برگرفته از رقص باستانی مراسم مهرگان است. به رقص مهرگانی، ارغشتهای میترایی میگفتند که همچنان برخی نشانههای آن در «سماع» دیده میشود.
جشن مهرگان در شاهنامه
رد پای جشن مهرگان را در شاهنامه فردوسی میتوان دید. در واقع فردوسی، روز مهرگان را به عنوان روزی معرفی کرد که فریدون، پادشاه دادگر ایرانی، تاج پادشاهی را بر سر گذاشت و به سلطنت رسید. همچنین داستان پیروزی فریدون بر ضحاک نیز به این جشن مرتبط است، درست آنجا که فریدون پس از شکست دادن ضحاک، عدالت و آرامش را به ایران بازمیگرداند.
در بخشی از شاهنامه آمده است:
«به روز خجسته سر مهر ماه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه
زمانه بیاندوه گشت از بدی
گرفتند هر کس ره بخردی
دل از داوریها بپرداختند
به آیین یکی جشن نو ساختند
نشستند فرزانگان شادکام
گرفتند هر یک ز یاقوت جام
می روشن و چهره شاه نو
جهان نو ز داد از سر ماه نو
بفرمود تا آتش افروختند
همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست
تنآسانی و خوردن آیین اوست.»
همانطور که میبینید جشن مهرگان در شاهنامه نمایانگر پیوند عمیق ایرانیان با ارزشهایی همچون مهرورزی، عدالت است و بخش مهمی از فرهنگ و هویت تاریخی ایران را تشکیل میدهد. در واقع فردوسی این روز را نمادی از پیروزی نیکی بر بدی و آغاز دورهای عادلانه و پر از خیر و برکت میداند. ما در تور شاهنامه خوانی به تفصیل درباره این موضوع صحبت میکنیم و قصههای شاهنامه را برایتان روایت میکنیم.
آیینها و رسوم جشن مهرگان در عصر حاضر
امروزه جشن مهرگان همچنان در مناطق زرتشتینشین ایران مانند یزد، کرمان و تهران با شکوه اجرا میشود. مثلا در شهرهای یزد و کرمان زرتشتیان در آتشکدهها گرد هم میآیند این مراسم آیینی را پاس میدارند. زرتشتیان تهران نیز محل اجتماع مخصوص به خود را دارند و دور هم جمع میشوند و خوان مهرگانی خود را برپا میکنند.
مراسم گات خوانی که به خواندن سرودهای مذهبی از اوستا اختصاص دارد نیز جزئی از مراسم است. همچنین سخنرانیهای مذهبی و فرهنگی توسط موبدان و بزرگان جامعه زرتشتی ارائه میشود و بخشی از مراسم به اجرای نمایشهای سنتی اختصاص دارد.
پرسشهای متداول درباره جشن مهرگان
در این قسمت پرسشهای پرتکرار موضوع مراسم مهرگان را پاسخ میدهیم. چنانچه شما هم سوالی دارید که بیپاسخ مانده است، حتما در قسمت نظرات آن را با ما در میان بگذارید.
جشن مهرگان چیست؟
جشن مهرگان یکی از مهمترین جشنهای باستانی است که در آغاز فصل پاییز برگزار میشود. این جشن نمادی از مهرورزی، دوستی، شکرگزاری از نعمتهای الهی و استوار کردن پیمانهای اجتماعی است و پس از نوروز، دومین جشن بزرگ ایرانیان به شمار میرود و در فرهنگ و تاریخ ایران جایگاهی ویژه دارد.
تاریخ دقیق جشن مهرگان چه روزی است؟
در گذشته 16 مهر را بهعنوان روز مهرگان جشن میگرفتند، اما بعد از تغییر گاهشمار ایرانیان از تقویم زرتشتی به تقویم جلالی این روز به 10 مهر منتقل شد.
جشن مهرگان چگونه برگزار میشود؟
این روز با پهن کردن سفره مهرگان آغاز میشود و میهمانان با شربت و شیرینی پذیرایی میشوند. همچنین غذاهای سنتی و خاصی در این روز سرو میشود و در آخر با اشعاری از کتاب اوستا و موسیقی مهرگان مراسم به پایان میرسد.
سخن پایانی
جشن مهرگان اهمیت ویژهای دارد چون نمایشگر فرهنگ کهن ایرانی، نماد مهرورزی، دوستی و عدالت است. این جشن به شکرگزاری از نعمتهای الهی و تداوم پیوندهای اجتماعی میپردازد و پس از نوروز دومین جشن ملی ایران باستان به شمار میرود. مهرگان یادآور تاریخ، هویت و ارزشهای انسانی است که همچنان در زندگی ایرانیان جایگاه دارد.
دعوت میکنیم تجربیات و نظرات خود را درباره جشن مهرگان به اشتراک بگذارید تا این میراث فرهنگی با قدرت بیشتری حفظ و معرفی شود. همچنین میتوانید مطالب مرتبط با جشنها و گردشگری در مناطق زرتشتی مانند یزد و کرمان را مطالعه کنید تا بیشتر با این فرهنگ غنی آشنا شوید.
