مسجد شیخ لطف الله

1398/04/25


xx بازدید

مگر می‌شود به اصفهان سفر کرد و سری به میدان نقش جهانش نزد؟ من هم مثل خیلی از شما، سفرهای زیادی به شهرهای مختلف کشورمان داشته‌ام و از جاهای تاریخی زیادی بازدید کرده‌ام، شاید به جرأت بتوان گفت: یکی از اماکن تاریخی که هنوز هم با وجود گذشت چندصدسال، حس حضور در فضایی زنده و پویا را در شما ایجاد می‌کند، همین میدان نقش جهان در اصفهان است. میدانی که در گذشته محلی برای تجمعات مردمی بوده و امروز هم به درستی پس از سال‌ها هنوز به‌خوبی همین نقش را ایفا می‌کند.

یکی از ویژگی‌های میدان‌های تاریخی ایران، تشکیل مجموعه‌هایی با چند کاربری متفاوت بوده است که معمولاً مساجد، جز مهم‌ترین و اصلی‌ترین بناهای این مجموعه‌های تاریخی هستند. در میدان نقش جهان هم در ضلع جنوبی، مسجد جامع عباسی یا همان مسجد امام و در ضلع شرقی مسجد شیخ لطف‌الله را داریم.

مسجد شیخ لطف‌الله، یکی از شاهکارهای معماری و کاشی‌کاری است که در قرن یازدهم به‌دست معمار توانمند عهد صفوی، «استاد محمدرضا اصفهانی» بنا شده است. گنبد آن مدورترین گنبد جهان است که در طول روز به رنگ خاکی، صورتی و یا حتی خاکستری دیده می‌شود.

طرح اين مسجد، زمانی که نقشه‌ی چهارباغ و باغ هزارجريب به مرحله‌ی اجرا درآمد ريخته شد و در دورانی که معماری صفويه به شکوفايی رسيده بود، مورد بهره‌برداری قرارگرفت. آنچه مسجد شيخ لطف الله را در نمونه‌های برجسته و درخشان هنر ايرانی-اسلامی قرار می‌دهد؛ اندازه‌ی کوچک و هماهنگی منسجم و دیدنی آن با بناهای اطراف ميدان است. ورودی مسجد با کاشی‌کاری فیروز‌ه‌ای و لاجوردی مزین شده است و در سر در آن کتیبه‌ای به خط ثلث با دست استاد علیرضا عباسی، خوش‌نويس معروف و برجسته‌ی عصر صفوی به نگارش درآمده است.

 از ويژگی‌های مسجد شیخ لطف‌الله، چرخش ۴۵ درجه‌ای است که از محور شمال به جنوب نسبت به محور قبله دارد. اين گردش که در اصطلاح معماران سنتی ايران «پاشنه» ناميده می‌شود چنان ماهرانه و دقیق صورت گرفته که توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند.

با اين چرخش، شما با گذر از یک مدخل تاريک و راهرویی طويل که عمدتاً با کاشی‌های سبز رنگ و آبی پوشیده شده به فضای اصلی و محوطه‌ی زير گنبد، وارد می‌شوید.  

نقوش و رنگ‌های به‌کاررفته در کاشی‌کاری استادانه‌ی گنبد مسجد، از زیباترین کاشی‌کاری‌های موجود در معماری ایرانی است. نور درون مسجد از پنجره‏های مشبکی که دورتادور ساقه‌‌ی گنبد قرار دارند، وارد فضا می‌شود. معمار به‌نام عهد صفوی آن‌چنان هنرمندانه این پنجره‌ها را در جای مناسب خود تعبیه کرده که پرتوهای خورشید وقتی به درون مسجد می‏تابند، علاوه‌بر ایجاد روشنایی مناسب و کافی، کاشی‌کاری و تریینات به‌کار رفته در گنبدخانه را به زیبایی و به‌صورتی چشم‌نواز نمایش می‌دهد و ‌چنان فضایی روحانی و عرفانی در مسجد ایجاد می‌کنند که شاید در کمتر مسجد و عبادتگاهی آن را دیده باشید. ساقه‌ی گنبد با کاشی‌هایی آبی رنگ و نقوش گل و بوته و کتیبه‌‏ای با کاشی‌های معرق، شامل چند سوره‌ی کوتاه از قرآن، تزیین شده است.

زیباترین قسمت گنبد، زمانی است که در طول روز با تابش نور از طاق بالای درب ورودی مسجد، در زیر گنبد و در تزیینات مرکز داخلی آن، پرهای طاووسی ظاهر می‌شود که با تغییر جهت زاویه‌ی نور ورودی به فضای گنبدخانه، انگار در هر ساعت بال‌هایش را باز و بسته کرده و از هر گردشگری دلربایی می‌کند. کشیدن اشکال حیوانات در مساجد، به‌هیچ عنوان مرسوم و شایسته نیست و امری حرام در دین اسلام به‌شمار می‌رود؛ اما در غروب آفتاب، طاووسی روی گنبد شکل می‌گیرد که این موضوع خود امری جالب و قابل‌توجه به‌شمار می‌رود.

محراب مسجد زیبای شیخ لطف الله از نظر آنوبانینی، از شاهکارهای بی‌نظیر هنر معماری و از زیباترین محراب‌های مساجد اصفهان است. این محراب با کاشی‌کاری معرق و مقرنس‌های بسیار دلپذیر و دلنشین تزیین شده است. درون محراب دو لوح وجود دارد که عبارت «عمل فقیر حقیر محتاج  به رحمت خدا، محمد رضا بن استاد حسین بناء اصفهان» روی آن حک شده و قابل مشاهده است.

 

پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران، در وصف مسجد باشکوه شیخ لطف‌الله اصفهان، چنین گفته است:

«به‌سختی می‌توان این اثر را محصول دست بشر دانست و در بخشی دیگر این‌طور گفته که: کوچک‌ترین نقطه‌ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه‌ی طرح بسیار قوی و زیبا و به‌طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده‌ی ذوق سرشار زیباشناسی بوده و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.»